Witamina D – kto naprawdę wymaga suplementacji przez cały rok?
W ostatnich latach witamina D zyskała na znaczeniu ze względu na ponowny wzrost częstości jej niedoboru oraz krzywicy jako globalnego problemu zdrowotnego [1], a także na pojawienie się przekonujących dowodów wskazujących, że 1,25-dihydroksywitamina D3 – hormonalnie aktywna forma witaminy D – wywołuje szereg plejotropowych odpowiedzi biologicznych [2]. Dzięki niezliczonym badaniom i przeprowadzonym analizom coraz lepiej rozumiemy rolę witaminy D oraz ryzyko związane z jej niedoborem.
Rola witaminy D
Do podstawowej roli witaminy D należy regulacja gospodarki wapniowo-fosforanowej. Kontroluje wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego oraz reabsorbcję wapnia i fosforu w nerkach. Dodatkowo pośrednio wpływa na homeostazę kości.
Wpływ witaminy D na układ odpornościowy, krwionośny oraz nowotwory
Witamina D pozytywnie wpływa na funkcjonowanie układu odpornościowego, moduluje wrodzoną i nabytą odpowiedź immunologiczną, a jej niedobór wiąże się ze zwiększonym ryzykiem chorób autoimmunologicznych, a także ze zwiększoną podatnością na infekcje, szczególnie dróg oddechowych [3].
Badania obserwacyjne wskazują również na korelacje pomiędzy niskim poziomem 25(OH)D3, a czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego oraz zdarzeniami sercowo-naczyniowymi. Nie można jednak jednoznacznie potwierdzić związku przyczynowo skutkowego [2], [4].
Istnieją liczne dane przedkliniczne wskazujące na przeciwnowotworowe działanie aktywnej formy witaminy D3 w warunkach in vitro. W wielu badaniach wykazano, że 1,25(OH)2D3 może ograniczać proliferację oraz inwazyjność komórek nowotworowych. Jednocześnie większość analiz sugeruje, że sygnalizacja witaminy D oddziałuje przede wszystkim na progresję nowotworu, a nie na sam proces karcynogenezy. Zgodnie z tym obserwacje z metaanaliz badań obserwacyjnych oraz randomizowanych badań klinicznych wskazują na możliwy korzystny wpływ witaminy D na śmiertelność związaną z nowotworami, przy braku istotnego wpływu na częstość zachorowań na raka [2].
Niedobór witaminy D
Standardem oceny poziomu witaminy D jest badanie krwi, w którym oznacza się stężenie markera 25(OH)D3, najdokładniej odzwierciedlającego jej poziom w organizmie [2]. Niedobór witaminy D definiowany jest przez większość aktualnych wytycznych jako stężenie 25(OH)D3 poniżej 50 nmol/L (lub <20 ng/mL) [5], [6], [7], [8].
Niedobór witaminy D to powszechne zjawisko w populacji świata, szacunkowo stężenie 25(OH)D3 poniżej <50 nmol/L (<20 ng/mL) obserwowano u około 40% badanych Europejczyków, a wartości na poziomie <30 nmol/L (<12 ng/mL) obserwowano u około 13% badanych [9], [10].
Przyczyny niedoboru witaminy D
- Stosowanie filtrów przeciwsłonecznych
- Ciemna karnacja – pigment skóry (melanina) powoduje zwiększone pochłanianie promieniowania UVB
- Starzenie się – zmniejszenie zawartości 7-dehydrocholesterolu (prekursora witaminy D3) w skórze
- Zmniejszona ekspozycja na słońce – pora roku, szerokość geograficzna, praca zmianowa, unieruchomienie związane ze zdrowiem
- Choroby przewlekłe, w szczególności niewydolność nerek i wątroby
- Otyłość – odkładanie witaminy D w tkance tłuszczowej
- Zwiększone zapotrzebowanie z przyczyn fizjologicznych – kobiety w ciąży i karmiące piersią, przygotowujące się do ciąży
- Zespoły złego wchłaniania – upośledzone wchłanianie tłuszczów w przebiegu mukowiscydozy, celiakii, choroby Whipple’a, choroby Crohna, po operacjach bariatrycznych oraz podczas stosowania leków zmniejszających wchłanianie cholesterolu
- Stosowanie niektórych leków – m.in. glikokortykosteroidów, leków przeciwpadaczkowych
Skutki niedoboru witaminy D
Niedobór witaminy D wiąże się z określonymi konsekwencjami zdrowotnymi w wybranych grupach populacyjnych. U dzieci i młodzieży w wieku 1 – 18 lat zwiększa ryzyko wystąpienia krzywicy oraz może sprzyjać częstszym infekcjom dróg oddechowych. U osób w wieku 75 lat i starszych wiązany jest z wyższym ryzykiem śmiertelności ogólnej. W okresie ciąży niedostateczny poziom witaminy D może zwiększać ryzyko stanu przedrzucawkowego, zgonu wewnątrzmacicznego, porodu przedwczesnego, urodzenia dziecka o masie ciała nieadekwatnej do wieku ciążowego oraz śmiertelności noworodków. Z kolei u osób z wysokim ryzykiem stanu przedcukrzycowego niedobór witaminy D może sprzyjać rozwinięciu się jawnej cukrzycy [8].
Suplementacja witaminy D
Poniższe wartości dotyczą suplementacji witaminy D w postaci cholekalcyferolu, tj. prekursora aktywnej formy witaminy D, która dostępna jest w większości preparatów dostępnych w Polsce bez recepty.
Górny tolerowany poziom spożycia
| Grupa | UL IU/d |
| 0–12 mies. | 1000 |
| 1–10 lat | 2000 |
| 11–18 lat | 4000 |
| Dorośli (prawidłowa masa ciała) | 4000 |
| Ciąża/laktacja | 4000 |
| Dorośli z nadwagą/otyłością | 10 000 |
Skutki nadmiaru witaminy D
Stosowanie zbyt dużych dawek witaminy D może prowadzić do zwiększonego ryzyka toksyczności tzn. stężenia 25(OH)D3 na poziomie >250 nmol/L (100 ng/ml), któremu towarzyszy wystąpienie hiperkalcemii, hiperfosfatemii, hiperkalciurii i wyraźne zahamowanie wydzielania parathormonu (PTH). Przewlekłe zatrucie witaminą D może prowadzić do nefrokalcynozy (wapnicy nerek), zwapnienia tkanek miękkich oraz demineralizacji kości.
Zapobieganie niedoborowi witaminy D. Zalecenia dla ogólnej populacji [6]
| Grupa | Dawka dobowa | Okres |
| 1–3 lata | 600 IU | cały rok |
| 4–10 lat | 600–1000 IU | cały rok |
| *U zdrowych dzieci z ekspozycją na słońce obejmującą odkryte przedramiona i nogi przez 15 – 30 minut między 10:00 a 15:00, bez stosowania kremu przeciwsłonecznego, od maja do końca września, suplementacja cholekalcyferolem nie jest konieczna | ||
| 11–18 lat | 1000–2000 IU | cały rok |
| *U zdrowych nastolatków z ekspozycją na słońce obejmującą odkryte przedramiona i nogi przez 30 – 45 minut między 10:00 a 15:00, bez stosowania kremu przeciwsłonecznego, od maja do końca września, suplementacja cholekalcyferolem nie jest konieczna | ||
| 19–65 lat | 1000–2000 IU | cały rok |
| *U zdrowych dorosłych z ekspozycją na słońce obejmującą odkryte przedramiona i nogi przez 30 – 45 minut między 10:00 a 15:00, bez stosowania kremu przeciwsłonecznego, od maja do końca września, suplementacja cholekalcyferolem nie jest konieczna | ||
| 65–75 lat | 1000–2000 IU | cały rok |
| >75 lat | 2000–4000 IU | cały rok |
| Ciąża/laktacja | 2000 IU | Do osiągnięcia 25(OH)D3 >30–50 ng/mL |
Leczenie niedoboru witaminy D
Leczenie niedoboru witaminy D powinno być prowadzone pod kontrolą lekarza i opierać się o badanie stężenia markera 25(OH)D3.
Podsumowanie
Aktualny stan wiedzy wskazuje, że utrzymanie prawidłowego stężenia witaminy D pozostaje istotnym elementem profilaktyki zdrowotnej w każdej grupie wiekowej – od najmłodszych dzieci, przez młodzież i dorosłych, aż po osoby w podeszłym wieku. Pomimo rosnącej świadomości społecznej, niedobór witaminy D nadal stanowi problem populacyjny, szczególnie w krajach o ograniczonej ekspozycji na promieniowanie słoneczne.
Bibliografia
[1] „Nutritional rickets: a review of disease burden, causes, diagnosis, prevention and treatment”. Dostęp: 8 luty 2026. [Online]. Dostępne na: https://www.who.int/publications/i/item/9789241516587
[2] S. Christakos, P. Dhawan, A. Verstuyf, L. Verlinden, i G. Carmeliet, „Vitamin D: Metabolism, Molecular Mechanism of Action, and Pleiotropic Effects”, https://doi.org/10.1152/physrev.00014.2015, t. 96, nr 1, s. 365–408, grudz. 2015, doi: 10.1152/PHYSREV.00014.2015.
[3] C. Aranow, „Vitamin D and the Immune System”, J Investig Med, t. 59, nr 6, s. 881–886, 2011, doi: 10.231/JIM.0b013e31821b8755.
[4] S. E. Judd i V. Tangpricha, „Vitamin D Deficiency and Risk for Cardiovascular Disease”, Am. J. Med. Sci., t. 338, nr 1, s. 40, 2009, doi: 10.1097/MAJ.0b013e3181aaee91.
[5] „Dietary reference values for vitamin D”, EFSA Journal, t. 14, nr 10, s. e04547, paź. 2016, doi: 10.2903/j.efsa.2016.4547.
[6] P. Płudowski i in., „Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland”, Nutrients 2023, Vol. 15, Page 695, t. 15, nr 3, s. 695, sty. 2023, doi: 10.3390/NU15030695.
[7] M. F. Holick i in., „Evaluation, Treatment, and Prevention of Vitamin D Deficiency: an Endocrine Society Clinical Practice Guideline”, J. Clin. Endocrinol. Metab., t. 96, nr 7, s. 1911–1930, lip. 2011, doi: 10.1210/JC.2011-0385.
[8] M. B. Demay i in., „Vitamin D for the Prevention of Disease: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline”, J. Clin. Endocrinol. Metab., t. 109, nr 8, s. 1907–1947, lip. 2024, doi: 10.1210/clinem/dgae290.
[9] K. D. Cashman i in., „Vitamin D deficiency in Europe: pandemic?”, Am. J. Clin. Nutr., t. 103, nr 4, s. 1033, kwi. 2016, doi: 10.3945/AJCN.115.120873.
[10] K. Amrein i in., „Vitamin D deficiency 2.0: an update on the current status worldwide”, Eur. J. Clin. Nutr., t. 74, nr 11, s. 1498, lis. 2020, doi: 10.1038/S41430-020-0558-Y.
Mgr Jakub Sroka
