Promieniowanie UV i skóra – co warto wiedzieć o nowoczesnej fotoprotekcji?

Światło słoneczne jest niezbędne do syntezy witaminy D i korzystnie wpływa na nastrój. Jednak promieniowanie ultrafioletowe jest odpowiedzialne za szereg wczesnych i przewlekłych szkodliwych efektów dla skóry człowieka, w tym oparzenia słoneczne, fotostarzenie oraz nowotwory skóry.

Rodzaje promieniowania słonecznego

Promieniowanie ultrafioletowe B (UVB) stanowi jedynie 5 procent promieniowania UV docierającego do powierzchni Ziemi, ale obejmuje najbardziej biologicznie aktywne długości fal. UVB odpowiada za oparzenia słoneczne, stan zapalny, hiperpigmentację oraz fotokarcynogenezę.

Pozostałe około 95 procent promieniowania ultrafioletowego stanowi promieniowanie UVA. UVA typu 2 wywołuje podobne efekty skórne jak UVB, natomiast UVA typu 1 jest mniej intensywne i posiada mniejszą zdolność to wywoływania rumienia (zaczerwienienia skóry). UVA przyczynia się jednak do fotostarzenia, odgrywa główną rolę w ciemnieniu pigmentu oraz może być zaangażowane w kancerogenezę skóry.

Fotoprotekcja – obejmująca unikanie słońca w godzinach największego nasłonecznienia, stosowanie odzieży ochronnej oraz filtrów przeciwsłonecznych – jest kluczowa w zapobieganiu i ograniczaniu szkód związanych z ekspozycją na UV [1,2].

Korzyści płynące ze stosowania filtrów słonecznych

Nowotwory skóry – istnieją dowody z badań obserwacyjnych oraz badań randomizowanych, że filtry przeciwsłoneczne zapobiegają rozwojowi rogowacenia słonecznego oraz raków kolczystokomórkowych. Badanie obserwacyjne przeprowadzone w społeczności w Australii dostarczyło silnych dowodów, że regularne stosowanie filtrów przeciwsłonecznych zmniejsza częstość występowania nowotworów skóry. W badaniu u uczestników z grupy interwencyjnej rozwinęło się o 50 procent mniej pierwotnych czerniaków w porównaniu z grupą kontrolną. Ponadto częstość występowania raków kolczystokomórkowych była zmniejszona o niemal 40 procent wśród osób regularnie stosujących filtry przeciwsłoneczne [3-5].

Fotostarzenie – uszkodzenia skóry spowodowane ekspozycją na promieniowanie ultrafioletowe (UV) kumulują się z upływem czasu. U osób o jasnej pigmentacji skóry znaczna ilość uszkodzeń posłonecznych staje się widoczna do około 40. roku życia. Filtry przeciwsłoneczne mogą zapobiegać zmianom skórnym, takim jak przebarwienia i zmarszczki, które są wynikiem przewlekłych uszkodzeń posłonecznych lub fotostarzenia [1,6].

Fotodermatozy – filtry przeciwsłoneczne o szerokim spektrum działania i wysokim współczynniku ochrony przeciwsłonecznej (SPF) są na ogół stosowane w zapobieganiu fotodermatozom, grupie chorób skóry wywołanych nadwrażliwością na promieniowanie UV, które potocznie nazywane są „uczuleniem na słońce”. Mogą być wywoływane zarówno przez promieniowanie ultrafioletowe B, jak i ultrafioletowe A (UVA) [7].

Czym jest SPF?

SPF (ang. Sun Protection Factor, współczynnik ochrony przeciwsłonecznej) określa, jaką dawkę promieniowania UVB skóra chroniona filtrem może przyjąć przed wystąpieniem rumienia, w porównaniu ze skórą niechronioną. Im wyższa wartość SPF, tym większa ochrona przed oparzeniem słonecznym.

Powszechnym błędem jest utożsamianie SPF z czasem bezpiecznego przebywania na słońcu. SPF odnosi się do ilości pochłoniętego promieniowania, a nie do czasu ekspozycji. Ta sama dawka energii słonecznej może zostać pochłonięta zarówno w ciągu godziny o poranku, jak i w zaledwie 15 minut w południe, kiedy intensywność promieniowania jest znacznie wyższa.

Na rzeczywistą ilość pochłoniętego promieniowania wpływają również: fototyp skóry, ilość nałożonego preparatu oraz częstotliwość jego ponownej aplikacji. SPF jest zatem jedynie względną miarą ochrony – pozwala porównywać poziom zabezpieczenia oferowanego przez różne preparaty, nie określa natomiast bezpiecznego czasu pobytu na słońcu [8].

Dobór preparatu przeciwsłonecznego

Amerykańska Akademia Dermatologii rekomenduje stosowanie filtrów o SPF 30 lub wyższym, z szerokim spektrum ochrony i odpornością na wodę oraz pot.

Szerokie spektrum ochrony – preparaty chroniące przed UVB, UVA2 i UVA1 są preferowane względem filtrów działających wyłącznie w zakresie UVB, ponieważ całe spektrum UV uczestniczy w fotostarzeniu się skóry i fotokarcinogenezie. Spośród składników aktywnych jedynie sześć zapewnia ochronę przed UVA1: awobenzon, ekamsul, bemotrizinol, biszoktryzol, tlenek cynku oraz dwutlenek tytanu. Filtry mineralne (tlenek cynku, dwutlenek tytanu) pokrywają całe spektrum UV i są często łączone z filtrami organicznymi w celu poprawy skuteczności i właściwości kosmetycznych.

Formuła preparatu powinna być dobrana do potrzeb i trybu życia pacjenta. Najczęściej stosowane postacie to kremy oraz mleczka. Te drugie są lżejsze i wygodniejsze przy aplikacji na duże powierzchnie ciała. Żele i spreje na bazie etanolu schną szybciej i pozostawiają uczucie chłodu, jednak mogą podrażniać skórę i tworzyć nierównomierny film ochronny.

Odporność na wodę jest kluczowym parametrem przy wyborze preparatu do aktywności na świeżym powietrzu. Określenie „wodoodporny” oznacza utrzymanie SPF przez 40 minut kontaktu z wodą lub potem.

Niemowlęta i małe dzieci – u niemowląt poniżej 6. miesiąca życia należy unikać stosowania filtrów; w wyjątkowych sytuacjach dopuszcza się aplikację minimalnej ilości preparatu SPF 15+ na twarz i grzbiety dłoni. Ze względu na niedojrzałą barierę skórną u dzieci zalecane są filtry mineralne (tlenek cynku, dwutlenek tytanu) względem filtrów organicznych – charakteryzują się szerokim spektrum ochrony, minimalnym potencjałem drażniącym i uczulającym oraz niską penetracją skóry [7,9,10].

Preparaty o bardzo wysokim SPF

W szczególnych przypadkach stosowanie preparatów o SPF 50 może okazać się niewystarczające. Na rynku dostępne są filtry o wartości SPF sięgającej nawet 100, których większą skuteczność w porównaniu z SPF 50+ potwierdzają badania kliniczne [11]. Tak wysoka ochrona jest szczególnie wskazana u pacjentów z chorobami autoimmunologicznymi (np. toczniem rumieniowatym układowym), fotodermatozami oraz u osób przyjmujących leki o działaniu fototoksycznym lub fotouczulającym – takie jak tetracykliny, fluorochinolony, diuretyki tiazydowe, niesteroidowe leki przeciwzapalne czy amiodaron. W tych grupach stosowanie preparatów o najwyższym dostępnym SPF stanowi istotny element profilaktyki powikłań związanych z ekspozycją na promieniowanie UV.

Prawidłowe stosowanie filtrów przeciwsłonecznych

Filtry przeciwsłoneczne należy nakładać obficie na wszystkie eksponowane obszary skóry i regularnie ponawiać aplikację. Aby osiągnąć pełną wartość współczynnika ochrony przeciwsłonecznej (SPF) podaną na etykiecie produktu, ilość filtra niezbędna do pokrycia skóry eksponowanej na słońce u osoby dorosłej o przeciętnej budowie ciała odpowiada mniej więcej zawartości kieliszka o pojemności 30 ml lub 6 łyżeczek do herbaty. W celu uzyskania optymalnego pokrycia może być jednak potrzebna większa ilość – do 45 ml lub 9 łyżeczek.

Większość ludzi nie aplikuje tak dużej ilości preparatu. Ze względu na nieliniową zależność między skutecznym SPF, a ilością nałożonego filtra, użycie jedynie połowy właściwej dawki zapewnia ochronę odpowiadającą mniej więcej jednej trzeciej deklarowanego SPF. Dlatego zaleca się stosowanie filtrów o SPF 30 lub wyższym, aby skompensować niedostateczną aplikację. Jako alternatywę można wykorzystać metodę podwójnego nałożenia cienkiej warstwy preparatu, która pozwala na zapewnienie właściwej ilości środka na jednostkę powierzchni skóry.

„Reguła łyżeczki” – polega ona na nałożeniu około 1 łyżeczki filtra na twarz i szyję, łącznie 2 łyżeczek na przód i tył tułowia, 1 łyżeczki na każdą kończynę górną oraz 2 łyżeczek na każdą kończynę dolną.

Czas aplikacji – właściwy moment nałożenia preparatu ma istotne znaczenie. Filtry przeciwsłoneczne należy stosować 15 – 30 minut przed ekspozycją na słońce, aby umożliwić wytworzenie ochronnego filmu na powierzchni skóry. Zaleca się odczekanie co najmniej kilku minut (najlepiej 10–20) po nałożeniu filtra przed ubraniem się. Niezbędna jest ponowna aplikacja co najmniej co dwie godziny. Ponieważ wszystkie filtry przeciwsłoneczne są zmywane podczas kąpieli lub pocenia się, konieczne jest ich ponowne nałożenie po każdym kontakcie z wodą (pływaniu) – nawet w przypadku produktów oznaczonych jako „wodoodporne” [10].

Witamina D a ochrona przeciwsłoneczna

Ekspozycja na słońce jest niezbędna do syntezy 25-hydroksywitaminy D w skórze, a rygorystyczne środki fotoprotekcji mogą prowadzić do niedoboru witaminy D. Dane dotyczące wpływu stosowania filtrów przeciwsłonecznych na poziom witaminy D są niejednoznaczne. Choć niektóre badania wskazują, że filtry o SPF 30 znacząco mogą ograniczać syntezę witaminy D, typowe stosowanie preparatów o niższym SPF prawdopodobnie nie prowadzi do klinicznie istotnego niedoboru [12,13].

Filtry przeciwsłoneczne, obok unikania słońca w godzinach największego nasłonecznienia oraz stosowania odzieży ochronnej, stanowią jeden z najlepiej udokumentowanych elementów profilaktyki uszkodzeń skóry wywołanych promieniowaniem UV, w tym nowotworów skóry i fotostarzenia. Ich skuteczność zależy jednak nie tylko od wyboru preparatu o odpowiednim SPF i szerokim spektrum ochrony, lecz przede wszystkim od prawidłowej aplikacji – właściwej ilości, regularnej reaplikacji i konsekwencji w codziennym stosowaniu.

mgr farm. Jakub Sroka

[1]           M. Yaar i B. A. Gilchrest, „Photoageing: Mechanism, prevention and therapy”, British Journal of Dermatology, t. 157, nr 5, s. 874–887, lis. 2007, doi: 10.1111/j.1365-2133.2007.08108.x.

[2]           J. D’Orazio, S. Jarrett, A. Amaro-Ortiz, i T. Scott, „UV Radiation and the Skin”, Int. J. Mol. Sci., t. 14, nr 6, s. 12222, 2013, doi: 10.3390/IJMS140612222.

[3]           A. Green i in., „Daily sunscreen application and betacarotene supplementation in prevention of basal-cell and squamous-cell carcinomas of the skin: A randomised controlled trial”, Lancet, t. 354, nr 9180, s. 723–729, sie. 1999, doi: 10.1016/S0140-6736(98)12168-2.

[4]           A. C. Green, G. M. Williams, V. Logan, i G. M. Strutton, „Reduced melanoma after regular sunscreen use: Randomized trial follow-up”, Journal of Clinical Oncology, t. 29, nr 3, s. 257–263, sty. 2011, doi: 10.1200/JCO.2010.28.7078.

[5]           J. C. Van Der Pols, G. M. Williams, N. Pandeya, V. Logan, i A. C. Green, „Prolonged prevention of squamous cell carcinoma of the skin by regular sunscreen use”, Cancer Epidemiol. Biomarkers Prev., t. 15, nr 12, s. 2546–2548, grudz. 2006, doi: 10.1158/1055-9965.EPI-06-0352.

[6]           M. C. B. Hughes, G. M. Williams, P. Baker, i A. C. Green, „Sunscreen and prevention of skin aging: a randomized trial”, Ann. Intern. Med., t. 158, nr 11, s. 781–790, cze. 2013, doi: 10.7326/0003-4819-158-11-201306040-00002.

[7]           „Sun Safety: Information for Parents About Sunburn & Sunscreen – HealthyChildren.org”. Dostęp: 3 maj 2026. [Online]. Dostępne na: https://www.healthychildren.org/English/safety-prevention/at-play/Pages/Sun-Safety.aspx

[8]           „Sun Protection Factor (SPF) | FDA”. Dostęp: 19 kwiecień 2026. [Online]. Dostępne na: https://www.fda.gov/about-fda/center-drug-evaluation-and-research-cder/sun-protection-factor-spf

[9]           „American Academy of Dermatology- Sunscreen”. Dostęp: 3 maj 2026. [Online]. Dostępne na: https://www-1aad-1org-1v540451y005e.hanproxy.cm-uj.krakow.pl/media/stats-sunscreen

[10]        „Sunscreen: How to Help Protect Your Skin from the Sun | FDA”. Dostęp: 3 maj 2026. [Online]. Dostępne na: https://www.healthychildren.org/English/safety-prevention/at-play/Pages/Sun-Safety.aspx

[11]        I. Kohli i in., „Greater efficacy of SPF 100+ sunscreen compared with SPF 50+ in sunburn prevention during 5 consecutive days of sunlight exposure: A randomized, double-blind clinical trial”, J. Am. Acad. Dermatol., t. 82, nr 4, s. 869–877, kwi. 2020, doi: 10.1016/J.JAAD.2019.09.018.

[12]        R. E. Neale, S. R. Khan, R. M. Lucas, M. Waterhouse, D. C. Whiteman, i C. M. Olsen, „The effect of sunscreen on vitamin D: a review”, Br. J. Dermatol., t. 181, nr 5, s. 907–915, lis. 2019, doi: 10.1111/BJD.17980.

[13]        L. Y. Matsuoka, L. Ide, J. Wortsman, J. A. Maclaughlin, i M. F. Holick, „Sunscreens suppress cutaneous vitamin D3 synthesis”, J. Clin. Endocrinol. Metab., t. 64, nr 6, s. 1165–1168, 1987, doi: 10.1210/JCEM-64-6-1165.