Wstrząs anafilaktyczny - czym jest i dlaczego jest groźny?

Wstrząs anafilaktyczny (anafilaksja) to jedna z najpoważniejszych reakcji alergicznych, z jakimi może zetknąć się farmaceuta w codziennej praktyce. Jest to gwałtowna, potencjalnie śmiertelna reakcja organizmu, w której układ immunologiczny reaguje w sposób skrajnie nieproporcjonalny na kontakt z określonym czynnikiem – alergenem. W ułamku sekund dochodzi do masowego uwolnienia substancji zapalnych do krwioobiegu, co może prowadzić do zapaści krążeniowej, obrzęku dróg oddechowych i w konsekwencji do zgonu.

Jak często występuje anafilaksja?

Wstrząs anafilaktyczny nie jest zjawiskiem rzadkim – europejskie badania szacują, że dotyka od 1,5 do 7,9 osób na 100 000 rocznie, a dane z Wielkiej Brytanii wskazują na wyraźny wzrost liczby hospitalizacji z tego powodu na przestrzeni ostatnich dwóch dekad. Szacuje się, że około 0,3% ludzi doświadczy anafilaksji przynajmniej raz w życiu – co w skali całej populacji przekłada się na setki tysięcy przypadków. Mimo groźnego przebiegu śmiertelność pozostaje bardzo niska i wynosi poniżej 0,0001% przypadków – pod warunkiem jednak, że reakcja zostanie rozpoznana i leczona odpowiednio szybko [1].

Co wywołuje anafilaksję?

Najczęstszymi wyzwalaczami reakcji anafilaktycznej są pokarmy, leki oraz jad owadów błonkoskrzydłych, czyli pszczół i os. Znaczenie poszczególnych alergenów różni się w zależności od wieku pacjenta – u dzieci dominują reakcje pokarmowe, alergia na pyłki wraz z współistniejącą astmą. U dorosłych częściej dochodzi do anafilaksji po lekach i użądleniach owadów. Kobiety są bardziej narażone na reakcje anafilaktyczne niż mężczyźni – szczególnie na pokarmy roślinne i niesteroidowe leki przeciwzapalne. U pacjentów hospitalizowanych najczęstszą przyczyną anafilaksji są leki – antybiotyki, niesteroidowe leki przeciwzapalne oraz środki kontrastowe stosowane w diagnostyce obrazowej, a przypadku znieczulenia ogólnego – środki zwiotczające mięśnie. Czynnikami wyzwalającym anafilaksję mogą być również: lateks, a w rzadkich przypadkach ćwiczenia oraz ekspozycja na słońce. Co istotne, w nawet co piątym przypadku przyczyny reakcji nie udaje się ustalić [2,3].

Jak objawia się anafilaksja?

Wstrząs anafilaktyczny jest reakcją wielonarządową, która może dawać objawy ze strony różnych układów jednocześnie. W zdecydowanej większości przypadków jako pierwsze pojawiają się zmiany skórne – pokrzywka, zaczerwienienie, obrzęk ust, twarzy, powiek – które dotyczą około 84% chorych. Niemal równie często pojawiają się objawy ze strony układu krążenia (72%) – spadek ciśnienia, przyspieszone bicie serca – oraz układu oddechowego (68%), takie jak duszność, świszczący oddech, obrzęk gardła czy napad kaszlu. To właśnie te dwa ostatnie układy decydują o potencjalnie śmiertelnym charakterze anafilaksji. U dzieci częściej dominują objawy oddechowe, u dorosłych – sercowo-naczyniowe. Reakcji mogą towarzyszyć również nudności i wymioty. Warto pamiętać, że anafilaksja może przebiegać bez jakichkolwiek objawów skórnych, dlatego wczesne rozpoznanie może być trudne [3].

Postępowanie w przypadku podejrzenia anafilaksji

Anafilaksja to stan zagrożenia życia, który wymaga natychmiastowego działania. Każda sytuacja, w której u pacjenta gwałtownie rozwijają się objawy sugerujące reakcję alergiczną ze strony kilku układów jednocześnie, takie jak:

zaczerwienienie skóry lub pokrzywka;
silny świąd dłoni, stóp i całego ciała;
napad kaszlu;
obrzęk w gardle;
obrzęk języka;
duszność;
świszczący oddech;
brak kontaktu;
utrata świadomości,

powinna być traktowana jako potencjalny wstrząs anafilaktyczny do czasu wykluczenia.

Postępowanie w anafilaksji obejmuje kilka równoległych kroków. Przede wszystkim należy wezwać zespół ratownictwa medycznego. Następnie należy usunąć czynnik wywołujący reakcję – jeśli jest to możliwe. Jeśli pacjent, ze względu na historię medyczną, posiada przy sobie autostrzykawkę z adrenaliną (EpiPen®, Jext®, Anapen®), powinien podać ją domięśniowo w boczną powierzchnię uda możliwie jak najszybciej, lub w przypadku preparatu przypadku preparatu EURneffy® donosowo zgodnie z zaleceniem producenta. Preparat EURneffy® w dawce 2 mg będzie dostępny w Polsce od września 2026 roku, natomiast w dawce 1 mg od grudnia 2026 roku.

Ważna jest również pozycja pacjenta. Większość chorych powinna leżeć na plecach. Jeśli występuje duszność – wskazana jest pozycja półsiedząca, u kobiet w ciąży – półleżąca na lewym boku, natomiast u nieprzytomnych pozycja boczna bezpieczna.

Do czasu przyjazdu służb ratunkowych pacjent powinien pozostawać pod stałą obserwacją. W przypadku utraty przytomności oraz braku prawidłowego oddechu lub zatrzymania krążenia należy niezwłocznie rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową [2, 4-6].

Wstrząs anafilaktyczny to stan, w którym liczy się każda minuta. Znajomość jego objawów, czynników wyzwalających oraz zasad postępowania może uratować życie – zarówno przez samego pacjenta, jak i przez osoby z jego otoczenia. Powszechna świadomość na temat anafilaksji, dostęp do adrenaliny oraz umiejętność jej zastosowania pozostają kluczowymi elementami skutecznej profilaktyki i leczenia tej groźnej reakcji.

Autor: mgr farm. Jakub Sroka

[1] S. S. Panesar i in., „The epidemiology of anaphylaxis in Europe: a systematic review”, Allergy, t. 68, nr 11, s. 1353–1361, lis. 2013, doi: 10.1111/ALL.12272.

[2] V. Cardona i in., „World allergy organization anaphylaxis guidance 2020”, World Allergy Organ. J., t. 13, nr 10, s. 100472, paź. 2020, doi: 10.1016/J.WAOJOU.2020.100472.

[3] A. Muraro i in., „Anaphylaxis: guidelines from the European Academy of Allergy and Clinical Immunology”, Allergy, t. 69, nr 8, s. 1026–1045, 2014, doi: 10.1111/ALL.12437.

[4] „ASCIA Action Plan for Anaphylaxis Updates 2026 – Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy (ASCIA)”. Dostęp: 24 maj 2026. [Online]. Dostępne na: https://www.allergy.org.au/about-ascia/info-updates/ascia-action-plan-for-anaphylaxis-updates-2026

[5] A. Muraro i in., „EAACI guidelines: Anaphylaxis (2021 update)”, Allergy, t. 77, nr 2, s. 357–377, luty 2022, doi: 10.1111/ALL.15032.

[6] „Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 3 listopada 2022 r. w sprawie zaleceń postępowania dotyczących opieki nad uczniami z anafilaksją, astmą oskrzelową, alergicznym nieżytem nosa, atopowym zapaleniem skóry i pokrzywką w szkole”. Dostęp: 24 maj 2026. [Online]. Dostępne na: https://dziennikmz.mz.gov.pl/legalact/2022/116/